TÜİK verilerine göre Türkiye’de 6-15 yaş grubundaki çocukların internet kullanım oranı 2021’de yüzde 82.7 iken 2024’te yüzde 91.3’e yükseldi. Düzenli yapay zekâ kullanan çocukların yüzde 75’i internetten ödev, öğrenme veya çevrimiçi ders izlemeyi amaçlıyor. Üretken yapay zekâ araçlarının da eğitim hayatına hızla girmesiyle öğrenciler için üretilen bilgiyi sorgulaması, doğrulaması ve etik biçimde kullanması önem kazanıyor. TÜİK’in Çocuklarda Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması, çocukların dijital dünyayla temasının ulaştığı boyutu ortaya koyuyor. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi ve Dijital Bağımlılıkla Mücadele Derneği Genel Başkanı Prof. Dr. Tuncay Dilci, yapay zekâ okuryazarlığının doğru komut yazmak anlamına gelmediğini ve eleştirel düşünme, güvenilir bilgiye ulaşma, mahremiyeti koruma ve teknolojiyi ölçülü kullanma becerilerini de kapsadığını belirtti. Dilci, aileler ve öğrenciler için yapay zekâ kullanırken dikkat edilmesi gerekenleri 10 başlıkta sıraladı:
Öğrenci, bir soruyu doğrudan yapay zekâya yöneltmeden önce kendi bilgisini ve çözüm önerisini ortaya koymalı. Yapay zekâ düşünmenin yerine geçen değil, düşünmeyi geliştiren bir yardımcı olarak kullanılmalı.
2- İLK CEVABI DOĞRU KABUL ETME
Yapay zekâ son derece ikna edici görünen yanlış veya eksik bilgiler üretebilir. Verilen bilgiler en az iki güvenilir kaynaktan; ders kitabı, akademik yayın, resmi kurum ya da öğretmen üzerinden kontrol edilmeli.
3- KAYNAĞI VE TARİHİ SOR
Öğrenciler yapay zekâdan yalnızca yanıt değil, kullandığı kaynakları ve bu kaynakların tarihlerini de istemeli. Ancak yapay zekânın verdiği kaynak adlarının da gerçek olup olmadığı kontrol edilmeli.
Yapay zekâya ödevin tamamını yazdırmak yerine “Bu konuyu bana örnekle açıkla”, “Hangi noktayı yanlış anlamış olabilirim?” veya “Beni bu konudan sınar mısın?” gibi öğrenmeyi destekleyen sorular yöneltilmeli.
5- METNİ KENDİ CÜMLELERİNLE KUR
Yapay zekâdan alınan metni olduğu gibi teslim etmek öğrenmeyi engeller. Öğrenci bilgiyi anlamalı, kendi düşüncesini eklemeli ve metni kendi anlatımıyla yeniden oluşturmalı.
Ödev veya projede yapay zekâdan yararlanıldıysa bunun hangi aşamada ve ne amaçla yapıldığı belirtilmeli. Başkasına ait düşünceyi kendisininmiş gibi sunmak, akademik dürüstlük ilkelesine ters düşer.
7- KİŞİSEL BİLGİLERİ PAYLAŞMA
Ad-soyad, okul, adres, telefon numarası, şifre, sağlık bilgisi, kimlik belgesi, özel fotoğraf ve aileye ilişkin bilgiler yapay zekâ sistemlerine yüklenmemeli. Aileler de çocuklara hangi verilerin neden paylaşılmaması gerektiğini anlatmalı.
8- GÖRÜNTÜYE KARŞI ŞÜPHECİ OL
Bir görüntünün gerçekçi görünmesi, gerçek olduğu anlamına gelmez. Kaynağı belli olmayan fotoğraf, video ve ses kayıtları paylaşılmadan önce farklı haber kaynaklarıyla karşılaştırılmalı; mümkünse tersine görsel arama yapılmalı.
9- TEK BİR YANITA BAĞLI KALMA
Yapay zekâ sistemleri toplumsal önyargıları, kalıplaşmış yargıları ve tek taraflı bakış açılarını yeniden üretebilir. Öğrenciler aynı soruyu farklı biçimlerde sormalı, karşıt görüşleri araştırmalı ve son kararı kendi değerlendirmeleriyle vermeli.
Yapay zekâ kullanımı çocuğun yaşına uygun, açık ve anlaşılır aile kurallarına bağlanmalı. Kullanım süresi, kullanılabilecek uygulamalar ve paylaşılmayacak bilgiler birlikte belirlenmeli. Yapay zekâ; uykunun, hareketin, yüz yüze iletişimin ve gerçek sosyal ilişkilerin önüne geçmemeli.
– Çocukları yapay zekâdan tamamen uzaklaştırmanın kalıcı bir çözüm olmadığını vurgulayan Prof. Dr. Tuncay Dilci, ailelerin çocuklarla birlikte uygulamaları deneyerek doğru ve yanlış kullanım örneklerini konuşması gerektiğine dikkat çekti. Dilci, yapay zekâ okuryazarlığının temelinde ise “Bu bilgiyi kim üretti, hangi kaynağa dayanıyor, doğru olmayabilir mi ve paylaşmam güvenli mi?” sorularının bulunduğunu belirtti.
Türkiye ve dünyadaki en güncel gelişmelerden haberdar olmak için, bültenlerin gönderileceği e-posta adresini girin.
