ABD ile İran arasındaki çatışmalar, Ukrayna'nın Rus rafinerilerine yönelik saldırılarını artırması ve küresel yakıt stoklarındaki düşüş, tedarik endişelerini büyüterek dizel fiyatları üzerindeki yukarı yönlü baskıyı artırdı.
ABD Başkanı Donald Trump da kara yolu dışında kullanılan araçlarda tüketilen ve kırmızı renge boyanan dizel yakıtın kara yollarında kullanımına geçici olarak izin veren ve buna uygulanan federal tüketim vergisinin ödenmesini yıl sonuna kadar erteleyen kararı imzaladı.
Peki bu karar ne demek ve gerçekten işe yarabilir mi?
Bunun için öncesinde bu kararın ne gibi avantajı olduğuna bakmak gerekiyor.
Boyalı dizel aslında standart dizel olsa da galon başına 24 sentlik federal dizel vergisinden muaftır ve genellikle çiftliklerde ve inşaat alanlarında arazi kullanımı için kullanılır.
Yani çoğunlukla kamuya açık yollarda kullanılmayan, ancak çiftlikler ve inşaat alanları gibi yerlerde kullanılan ekipman ve araçlarda kullanılmak üzere satılmaktadır. Arazi kullanımı için tasarlandığı için de, karayolu taşımacılığında satılan dizel yakıta uygulanan vergilerden muaftır.
Bu yakıt, karayolunda kullanılan dizel yakıtla kimyasal olarak neredeyse aynı ancak buradaki kırmızı boya, karayolu vergilerinin ödenmediğini gösteren bir vergi uygulama işareti görevi görür. Normal şartlarda ABD'de kamuya açık kara yollarında kullanılan araçlarda boyalı dizel kullanımı yasak. Vergilendirmeye ilişkin kuralların ihlal edilmesi halinde önemli para cezaları uygulanabiliyor. Yani yasağın temel nedeni yakıtın standart dizelden farklı olması değil, vergilendirmeye ilişkin düzenlemeler. Trump'ın yeni kararı ise bu yasağa geçici bir istisna getiriyor.
Reuters'a konuşan danışmanlık şirketi Wood Mackenzie analisti Jim Mitchell'e göre, arazi tipi dizel yakıt, ABD'deki toplam dizel yakıt tüketiminin yaklaşık yüzde 30'unu oluşturuyor ve bu da yılda yaklaşık 18,2 milyar galon anlamına geliyor. Bilindiği üzere galon, Amerika Birleşik Devletleri kullanılan temel sıvı hacim ölçü birimidir ve 1 galon yaklaşık 3,785 litreye eşdeğerdir.
Federal verilere göre, ABD ulaşım sektörü günlük yaklaşık 123 milyon galon veya yıllık yaklaşık 45 milyar galon dizel tüketiyor. Bu, ABD'nin yıllık yaklaşık 60 milyar galonluk toplam damıtılmış yakıt tüketiminin yaklaşık yüzde 75'ini temsil ediyor.
ABD'de büyüyen yakıt krizi aslında Kasım'da ara seçimlere girecek ülkedeki ana gündem maddelerinden birisi.
ABD Başkanı Trump da son haftalarda 6,53 dolarla rekor seviyeye ulaşan dizel fiyatlarını düşürmek için adımlar atması konusunda yoğun baskı altındaydı. Pazartesi günü ortalama fiyat 6,32 dolardı ve bu da tarihsel olarak hala yüksek bir seviye sayılıyor.
Bunun temel sebeplerinden biri ABD ve İsrail'in Şubat ayında İran'a karşı başlattığı savaş. Bununla beraber son dönemde Ukrayna'nın Moskova'nın saldırılarına karşılık olarak Rus rafinerilerine düzenlediği misillemeler de uluslararası yakıt arzını azaltarak dizel fiyatlarını yukarı yönde destekledi. Küresel stoklardaki düşüşle bağlantılı tedarik aksamaları sonrasında da fiyatların iyice yükseldi.
ABD ile İsrail'in İran'a karşı başlattığı savaştan bu yana yaşanan yakıt krizi, özellikle ABD'li çiftçi ve kamyon şoförlerini zor durumda bıraktı ve Cumhuriyetçilerin şansını azalttı. Bu nedenle Trump, son haftalarda toplantılar ile ABD'nin dizel ihracatına yasak getirilmesi de dahil olmak üzere, krizi hafifletmek için atılabilecek olası adımları değerlendirdi.
Bu nedenle ABD Başkanı Nebraska'da düzenlediği mitingde, maliyetleri düşürmek için 'eşi benzeri görülmemiş' bir adım daha attığını duyurarak kara yolu dışında kullanılan araçlarda tüketilen ve kırmızı renge boyanan dizel yakıtın kara yollarında kullanımına geçici olarak izin veren ve buna uygulanan federal tüketim vergisinin ödenmesini yıl sonuna kadar erteleyen kararı imzaladığını açıkladı.
Uzmanlara göre kırmızı dizelin daha yaygın kullanımına izin verilmesi, ABD ekonomisinde diğer maliyetleri artıran kıtlığı hafifletmeye yardımcı olabilir.
Ancak Reuters'a konuşan Kansas Eyalet Üniversitesi'nde tarım ekonomisi profesörü Gregg Ibendahl, "Bu, göründüğünden daha az fayda sağlayacak ve yönetimin Kongre olmadan yapabileceği versiyon, benzin fiyatlarını düşürmeyecek" derken "İhracat yasağından çok daha güvenli bir fikir; çünkü daha az etki yaratıyor" diye ekledi.
Rystad Energy analisti Preben Sorli ise "Vergiden muaf dizel yakıta erişimin genişletilmesi, uygun son kullanıcılara bir nebze rahatlama sağlayabilirken, temel toptan dizel fiyatını değiştirmeyecektir" ifadelerini kullanırken ayrıca "Rafineriler yakıtları için piyasa fiyatını almaya devam edecek ve asıl etkisi federal vergi gelirlerini düşürmek olacaktır. Arzı veya piyasa temellerini değiştirmek için çok az şey yapacaktır" dedi.
Öte yandan, ABD'de dizelin galon fiyatının 6,32 dolar olduğu dikkate alındığında, 24,3 sentlik federal vergi toplam fiyatın yaklaşık yüzde 4'üne karşılık geliyor. Dolayısıyla vergi avantajının tamamı tüketiciye yansıtılsa dahi, uygulamanın yüksek dizel fiyatlarını eski seviyelerine indirmesi beklenmiyor. Üstelik eyaletlerin uyguladığı vergiler de federal düzenlemeden bağımsız olarak devam ediyor.
ABD'de tarım, inşaat ve karayolu dışı faaliyetlerde kullanılan, federal karayolu yakıt vergisinden muaf tutulan 'kırmızı dizel' uygulamasının Türkiye'de doğrudan karşılığı ise bulunmuyor.
Bununla beraber Türkiye'de çiftçilerin mazot maliyetleri tarımsal destekleme mekanizmalarıyla karşılanıyor.
