Kamuda görev yapan memurlar emeklilikte iki farklı kanuna tabiler. Memurluğa 14 Ekim 2008 tarihinden önce başlayanlar 5434 Sayılı Emekli Sandığı Kanunu’na, 15 Ekim 2008 tarihinden sonra başlayanlar ise 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’na tabi bulunuyorlar.
Emekli aylığı bakımından iki kanun arasında çok büyük fark var. 5434’e tabi memurların emekli aylıkları görev ve unvanlarına göre belirleniyor. Ek göstergeye tabi bir göreve atandıktan sonra emekli olduklarında, aylıkları bu ek göstergeye göre bağlanıyor. En düşük emekli memur aylığı işçi ve esnaftan daha yüksek oluyor.
5510’a tabi memurlar ise işçi ve esnaf ile aynı kurallara tabidirler. Emekli aylıkları, çalışma hayatları boyunca Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirilen prime esas kazançları üzerinden hesaplanıyor. Örneğin 3600 ek gösterge, 5434’e tabi memurun emekli aylığını hemen artırırken, 5510’a tabi memurun emekli aylığına aynı etkiyi yapabilmesi için çalışma yaşamı boyunca 3600 ek göstergeye tabi olması gerekiyor.
2023 yılında verilmeye başlanan 8077 TL tutarındaki seyyanen zam dahil olmak üzere, memurların kazançlarının önemli bir kısmından sosyal sigorta primi kesilmiyor. Söz konusu seyyanen zam temmuz ayında 25.153 TL’ye ulaştı.
Memurların seyyanen zam dışındaki diğer bazı ödemelerinden de sosyal sigorta primi alınmıyor. Prim kesilmemesi, prime esas kazancın ve dolayısıyla emekli aylığının da düşük kalmasına yol açıyor. Prim kesintisine tabi tutulmayan kazanç, mesleğe göre değişiyor.
Örneğin ilk defa memurluğa 15 Ekim 2008’de başlayan bir öğretmenin brüt maaşı 87.414 TL iken prime esas kazancı 52.158 TL’de kalıyor. Aynı tarihte göreve başlayan hemşirenin brüt maaşı 93.268 TL iken prime esas kazancı 48.632 TL düzeyinde bulunuyor. Aynı tarihte göreve başlayan polisin brüt maaşı 102.444 TL iken prime esas kazancı da 53.902 TL.
5510 Sayılı Kanuna tabi memurların emekli aylıkları hesaplanırken prime esas kazançları aylık bağlama oranı (ABO) ile çarpılıyor. Örneğin üçünün de aylık bağlama oranı yüzde 50 olsun. ABO brüt maaş ile çarpılsa emekli aylığı öğretmenin 43.707, hemşirenin 46.634, polisin 51.222 TL olacak iken prime esas kazanç ile çarpıldığında öğretmenin 26.079 TL’ye, hemşirenin 24.316 TL’ye, polisin emekli aylığı da 26.951 TL’ye düşecek.
Bu örnekleri hesaplama kolaylığı olsun diye basitleştirerek verdim. Esasında emekli aylığı hesaplanırken, çalışma hayatı boyunca SGK’ya bildirilen prime esas kazançların aylık ortalaması hesaplanacak. Hesaplanan aylık ortalama kazanç ABO ile çarpılarak emekli aylığı belirlenecek.
“5510’a tabi memurların emekliliğine daha çok var, o gün gelinceye kadar yasa değişir” diye düşünmemek gerekir. Çünkü, geçmişte SSK veya BAĞ-KUR statüsünde çalışıp 2008 yılından sonra memurluğa geçenler prim günü ve yaş koşulunu tamamlayarak emekli oluyorlar. Emekli aylıklarını görünce de büyük şok yaşıyorlar. Çünkü bu şekilde emekli olanların kök aylıkları son derece düşük oluyor. Hemen hemen tamamının kök aylığı şu an 23.552 TL olarak uygulanmakta olan en düşük emekli aylığının altında olduğundan, en düşük emekli aylığı alıyorlar.
5510’a tabi memurlar için uyum düzenlemesi yapılmadığı takdirde, 15 Ekim 2008 tarihinden sonra göreve başlayan memurların ezici çoğunluğu, işçilerin çoğundan daha düşük emekli aylığına mahkum olacak. Çünkü işçilere ödenen yemek ve yol yardımı dışındaki ücretlerinin hemen hemen tamamı prime esas kazanca dahildir. Prime esas kazançları yüksek olduğu için emekli aylıkları daha yüksek olacak.
Brüt asgari ücretin 33.030 TL olduğunu hatırlayalım. Yukarıda verdiğim örneklerdeki prime esas kazançlar yaklaşık 1,5 asgari ücrete karşılık gelmektedir. Bu demektir ki, memurların büyük çoğunluğunu oluşturan söz konusu mesleklerde çalışanlar, yaklaşık 1,5 asgari ücret tutarında ücretle çalışan işçiler ile aynı emekli aylığı alacaklar.
2008 yılında sosyal güvenlik yasasında değişiklik yapılırken 5510’a tabi memurların karşı karşıya kaldıkları mağduriyetin giderilebilmesi için ellerine geçen net ücret azalmayacak şekilde prime esas kazançlarının yükseltilmesi öngörülmüştü.
5510 Sayılı Kanun görüşmelerinde Alt Komisyon Başkanı olarak görev yapan dönemin AK Parti Milletvekili Zekai Özcan, memurların tüm kazançlarının prim kesintisine tabi tutularak emekli aylıklarındaki düşüşün önlenmesi için iki üç yıl içinde kamu personel reformu yapılmasının öngörüldüğünü söyledi. Özcan, sosyal güvenlik düzenlemesinin kamu personel reformuyla desteklenmesi gerektiğini 2008 yılındaki yasa görüşmeleri sırasında gündeme getirdiğini, aksi takdirde memurlar arasında adaletsizlik yaşanacağını vurguladığını belirtti. Özcan, “Memurların kariyer ve görevlerini göz önüne alan, prime esas kazançlarını yeniden güncelleyen bir kamu personel reformu yapılmalıydı. Maalesef bu şimdiye kadar yapılmadığından, 2033 ve sonrasında emekli olacak memurlar için çok önemli iki sorun ortaya çıkacaktır. Prime esas kazançta orantı kurulması gerekir, reel olarak artırılması gerekir” dedi.
Sosyal Güvenlik Kurumu verilerine göre, 2009 yılı başında Emekli Sandığına tabi aktif çalışan memur sayısı 2.241.418 kişi, dosya bazında emekli sayısı ise 1.642.059 kişi idi.
2026 yılı temmuz ayı itibarıyla 4/c statüsünde çalışan kişi sayısı 3.726.946 iken dosya bazında emekli sayısı 2.382.337’ye ulaştı. Söz konusu dönemde emekli sayısının 740.278 kişi arttığını dikkate alırsak, şu an görevdeki memurların yaklaşık 2,2 milyonu 5510 Sayılı Kanun kapsamında yer alıyor.